De ooievaarssteeg

Ik ben niet thuis geboren. Maar in de Rijkskweekschool voor Vroedvrouwen, een opleidingsinstituut in de Camperstraat in Amsterdam-Oost. Mijn ouders woonden op zolderkamers in de Argonautenstraat in de Amsterdamse Stadionbuurt in Zuid, met mijn zusje die toen 2,5 jaar was. Het was er véel te klein voor een thuisbevalling.

Er is iets “wonderlijks” met dat gebouw, waar ik op aarde kwam.

Kraamzaal in de Kweekschool voor Voedvrouwen

Niet alleen ben ik er als Marion geboren, maar is mijn grootmoeder Margaretha op deze school ooit tot vroedvrouw opgeleid; ze heeft er als leerling-vroedvrouw ook intern gewoond, van 1909 tot 1911.

Sterker nog: anno nu woont mijn achternicht Bernke er, in één van de elf groepswoningen van woningbouwvereniging De Kei; 35 jaar is ze, dichter van beroep en kunstenares; ze woont in hetzelfde gebouw als haar overgrootmoeder.

Ik zie het als een magische samenloop van omstandigheden, hoe op die ene Amsterdamse locatie drie vrouwen uit de Algra’s-stam – verspreid over een eeuw – worden verenigd met elkaar. Met mijn barende moeder Anna als vierde vrouw. Een wonderlijke plek.

ingang van de vroegere Kweekschool, waar nu zo’n 100 mensen wonen

De rijkskweekschool is als historisch pand behouden, dankzij de acties van de Amsterdamse kraakbeweging in de jaren 80. Het is nu een Rijksmonument, waar zo’n 100 mensen wonen in sociale huurappartementen, in 11 woongroepen, een paar kleine zelfstandige woningen.

Sommigen wonen er bij gebrek aan een eigen etagewoning, anderen wonen er uit overtuiging, omdat men wil delen. Niet iedereen ambieert een eigen privéhuis, een eigen wasmachine, een eigen tuin. De kraamzalen, leslokalen en opslagruimtes van het vroegere opleidingsinstituut zijn opgedeeld in kleine appartementen met voor elke groep een gemeenschappelijke keuken.

Het monumentale gebouw uit 1900 van rijksbouwmeester Jacobus Lokhorst (1844-1906), een protégé van de beroemde architect Pierre Cuypers, die o.a. het Rijksmuseum en het Centraal Station in Amsterdam neerzette, werd zo van sloop behouden.

Een opleidingsinstituut met kliniek, waar gerekend vanaf het begin in 1861 zo’n 1200 vroedvrouwen zijn opgeleid en zo’n 41.000 geboorten hebben plaatsgevonden.

DE JOFFER

Margaretha Jacoba Brandligt (1888-1958), voor haar huwelijk in 1917 met Durk Algra

De joffer loopt met den soldaat” fluisterde men op de Veluwe, toen mijn opa Durk (1891-1970) in de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) daar gemobiliseerd was als dienstplichtig soldaat en als begin twintiger in zijn soldatenkloffie op zoek ging naar het adres waar hij eerder – als colporteur voor een kleine krant – voor een paar nachten een kamer had gehuurd van de weduwe Brandligt. De dochter van de weduwe – Margaretha Jacoba – was iets ouder dan Durk, en een zelfstandige vrouw, vroedvrouw van beroep. En het werd wat tussen die twee. Tussen de kostganger en de dochter van de kamerverhuurster.

Het beroep van vroedvrouw, dat sinds mensenheugenis bestaat, was van staatswege uit vanaf 1861 voor het eerst geprofessionaliseerd. Er was een tweejarige rijksopleiding ontstaan in Amsterdam op de Prinsengracht, een Rijkskweekschool, waar voor het eerst formeel en gestandaardiseerd medische kennis werd overgedragen aan vrouwen, die er als leerling intern moesten wonen. In 1900 kwam er een nieuw gebouw in de Camperstraat.

Plaquette in de hal van de Camperstraat: ” In het jaar der kroning van Hare majesteit Wilhelmina werd aangevangen met den bouw van deze Rijkskweekschool voor vroedvrouwen, welke in het jaar 1900 werd voltooid”.

Margaretha heeft daar gewoond vanaf 26 augustus 1909, ze was leerling no. 179, die zomer, en nog 20 jaar. Voorafgaand aan haar huwelijk in 1917 met Durk Algra – (boekhandelaar inmiddels, later de in Zwolle en het Oosten van het land bekende koffiebrander) – heeft ze diverse jaren als vroedvrouw gewerkt. In juli 1911 vertrok ze vanuit de Camperstraat na haar opleiding voor een half jaar naar Hoorn, en in november 1911 naar Bergentheim, gemeente Hardenberg in Overijssel, waar haar moeder voor de kost kamers verhuurde. Zo kwam ze Durk Algra tegen. Zij was 28 toen ze trouwde, hij 25 jaar. Ook in het begin van haar huwelijk bleef ze nog enige tijd als vroedvrouw werken.

Mijn grootmoeder Margaretha

OOIEVAARSSTEEG

Lollige Amsterdamse trambestuurders riepen vroeger, aan de overkant van de Amstel, in de Ruyschstraat waar de tram stopte bij de Camperstraat, op de tramhalte “De Ooievaarssteeg!” om. Zo heb ik me laten vertellen.
De Camperstraat loopt namelijk twee kanten op vanaf de tramhalte. Het was er een broedplaats voor nieuwgeborenen. Want parallel aan de Kweekschool van het Rijk, die tevens als kraamkliniek fungeerde, zat vanaf 1925 aan de overkant ook de kraamkliniek van het katholieke Onze Lieve Vrouwen Gasthuis, het St Anna Paviljoen in de Eerste Oosterparkstraat. De kraamafdeling was vernoemd naar Anna, de katholieke beschermheilige en patrones van vrouwen. In de jaren 90 is dat oude gebouw door nieuwbouw van het huidige OLVG-ziekenhuis vervangen. Terwijl het pand van architect Lokhorst behouden is.

Camperstraat, inmiddels Rijksmonument

Mijn 35-jarige achternicht Bernke, die hier woont, smelt deze zomerdagen bijkans onder het puntige dak op de zolder in dit historische pand. De raampjes van haar entre-sol kunnen niet open, het waren ooit opslagruimten.

op het dakterras toon ik aan mijn achternicht Bernke Klein Zandvoort mijn geboortebewijs: Camperstraat 17
Geboren: Camperstraat 17, om 01.32 uur ’s nachts

KLEIN BEHUISD

“God verrijkte ons leven met een dochter en zusje” schrijven mijn ouders op het geboortekaartje. Tijdelijk adres: Camperstraat 17

Vanwege de kleine behuizing op zolder in de Argonautenstraat was mijn zusje Jeannette destijds geboren in – wat op de Koninginneweg bij het Vondelpark in – Amsterdam-Zuid het Luthers Diaconessen Ziekenhuis heette, op de hoek met de Van Eeghenstraat. Ook al zo’n monumentaal historisch pand. Het was in 1898 aangekocht door de Lutherse Diaconessen – een soort niet-katholieke nonnen zeg maar – die ook intern woonden in het “moederhuis” bij het ziekenhuis, met Lutherse kerkkapel ernaast, en een predikant-geneesheer als directeur.

1898 Luthers Diaconessenziekenhuis aan de Koninginneweg 3 in aanbouw

Vanaf 1990 betrok de gemeente Amsterdam het gebouw, als Stadsdeel Zuid-kantoor, maar het werd verkocht, en verbouwd tot 11 luxe particuliere koopappartementen onder de gelikte marketingnaam La Reine, adres: Koniginneweg. Dat is andere koek dan de sociale huurappartementen van bewonersvereniging De Lange Adem, die uit de kraakbeweging voortkwam en nu met zo’n 100 bewoners huurt en woont in de voormalige Kweekschool in Oost. Het cultuurverschil tussen Zuid en Oost kan niet duidelijker zijn.

11 luxe koopappartementen, in wat nu – gelikt- La Reine heet, op de Koninginneweg in Zuid.

Het zal de dure locatie zijn geweest in Zuid, waardoor mijn ouders naar een goedkopere oplossing zochten voor de bevalling in de Kweekschool voor Vroedvrouwen. Mijn vader Halbe is ’s nachts, na mijn geboorte om 01.32 uur, door nachtelijk Amsterdam naar de Argonautenstraat in Zuid terug gestiefeld, dodelijk vermoeid: geen geld voor een taxi.

Vroedvrouwen in opleiding in de Kweekschool

De vroedvrouwenschool was als kraamkliniek niet zozeer voor armoedzaaiers, dat nou ook weer niet, want je betaalde gewoon voor je opname, maar blijkbaar was het verblijf in het ene ziekenhuis duurder dan het andere, in een tijd met een ander type zorgstelsel.

Wel bood de Kweekschool vanuit het Rijk in het begin vooral aan arme ongehuwd zwangere vrouwen – de mogelijkheid om tijdens de zwangerschap enige tijd intern te komen wonen op de Camperstraat: die “huiszwangeren” moesten zich tijdens de lesuren beschikbaar stellen voor de leerlingen en wat licht huishoudelijk werk doen als tegenprestatie. Ze waren er als oefen- en onderzoeksmateriaal voor de leerling-vroedvrouwen. Het begin van de pre-natale zorg. En introductie van zwangerschapsgymnastiek.

Het schoolbord uit het klaslokaal hangt anno nu in de hal van De Lange Adem in de Camperstraat, nadat de Kweekschool overging naar het Slotervaartziekenhuis in Amsterdam-West. Inmiddels is de Academie Verloskunde Amsterdam een vierjarige HBO- opleiding geworden. En lijkt het woord “midwife” meer tot de verbeelding te spreken dan vroedvrouw.

DICHTERES

Mijn 35-jarige achternicht, die hier woont als dichter-kunstenares, werkt aan haar derde dichtbundel. Een gedicht “Augustus was overrijp” van haar is, als prijs voor het winnen van de Vlaams-Nederlandse Debuutprijs in 2013, vertaald naar álle talen van de Europese Unie, 23 talen op dat moment. Het klinkt in het Fins bijvoorbeeld als: “elokuu oli ylikypsä ja minulla oli omat epäilyni”: augustus was overrijp en ik had mijn bedenkingen.

Bernke is op filosofische wijze gefascineerd door het Waarnemen van de Wereld en de Werkelijkheid, door Zien en Kijken, waardoor haar eerste dichtbundel in 2013 de titel meekreeg: “Uitzicht is een afstand die zich omkeert”.

Vanuit die fascinatie voor het Beeld wordt ze getriggerd door mijn nieuwe levenssituatie, mijn huidige mono-culaire Zijn, nu mijn rechteroog vanwege oogmelanoom verwijderd is. Vaak praten we samen over wat ik niet zie en wel waarneem, hoe wij met onze hersens in feite kijken, met het oog als een soort projector dan wel camera.
Er zit een fractie van een seconde tussen wat het oog binnenkrijgt als externe prikkel en wat de hersenen vertalen als beeld. Wat wij zien als onze werkelijkheid is dus eigenlijk alweer passé…

Spiegelbeeld: voor noodgevallen hou ik een ooglapje achter de hand. Mijn achternicht wilde dat ook zelf een uurlang ervaren. Wat zie je, als je geen diepte ziet.

Gefascineerd door dit aspect ziet Bernke Klein Zandvoort mij nu, als een soort studieobject: soms figureer ik in haar gedichten of kunstprojecten: waar komen de fantoombeelden uit voort, die sinds mijn oogoperatie mijn gezichtsveld vertroebelen met een langzaam bewegende transparante waas van geometrische blokletters – een soort runetekens. Mijn hersens ontvangen nog maar via één oog externe prikkels: via mijn linkeroog. Zie ik soms 24/7 een vorm van letters, omdat in de linkerhersenhelft ons taalcentrum huist en mijn rechteroog – kruislings – verbonden was met mijn linkerhersenhelft?

De visuele cortex in onze hersenpan houdt ons beiden bezig. Bernke Klein Zandvoort leest veel over ogen en waarneming van de werkelijkheid. Wat betekent het, dat ik achter mijn gesloten ogen s’nachts in bed van veel te dichtbij close-ups zie van een oud gerimpeld mannenoog met woeste wimpers vol mascaraklonters, lijkt het wel. Of close-ups van dierenogen met rimpelende huidranden eromheen. Staart het oog van Sinterklaas mij aan? Of een oud gerimpelde oog van God? Mijn hersens zoeken zich het schompes naar mijn plots verdwenen oog, geloof ik. Dokters weten hier nog geen raad mee. Maar ik inmiddels wel.

Gedicht uit de bundel Veldwerk, 2020, Bernke Klein Zandvoort:

er is een nacht in de nacht

soms word ik daarin wakker

dan bekijk ik in gedachten

het gebouw waarin ik slaap

hoe tussen betonlagen het wezen van de stad

met dekens meevalt naar beneden

hoe tussen alles wat rechtop blijft staan

de mensen besloten te gaan liggen

in alle helderheid kom ik mezelf in mijn borstkapel tegen

(poem poem)

(poem poem)

(poem poem)

(poem poem)

tot de beklimming van de dag

waar ik wakker word achter gesloten ogen

met de eeuwig irritante vraag of dat wat niet gezien wordt er ook niet is

dat in een schelp een audio- opname kan blijven hangen

geloofde ik tot minstens negentien

VERLOSSING

24 december 2014: met moeder Anna op pad

Toen mijn moeder in 2015 op de Eerste Hulp van het OLVG-ziekenhuis belandde – tegenover de vroegere Kweekschool, waar ze beviel van mij – knapte het aneurysma in haar buik-aorta bijna; ze kreunde – waar ik bij was – tegen de ziekenbroeder, dat bevallen van een kind minder pijn deed.
Het duurde nog 5 jaar voordat die ader in haar buik definitief klapte, op 17 juli 2020 in een supermarkt. Haar horloge, dat ik van de GGD terugkreeg, staat stil op 17.55 uur en 57 seconden. Ze had de aarde verlaten, zonder afscheid.

Na 9 maanden zwangerschap werd ze door een verloskundige in de Kweekschool ooit van mij verlost. Ikzelf: verlost uit haar baarmoeder. Hier op aarde “kijk” ik nu nog even verder rond, voor zolang mijn verblijf hier duurt. Denkend aan wat ik niet zie, maar waarvan ik weet dat het er is. Of: denkend aan wat ik wel zie, maar waarvan ik weet dat het er niet is. Niet in deze werkelijkheid.

IN MEMORIAM:

ANNA ALGRA-LINDEBOOM: 4 augustus 1928 -17 juli 2020,
MARGARETHA ALGRA- BRANDLIGT : 1 september 1888 – 19 augustus 1958

6 gedachten over “De ooievaarssteeg”

  1. Nooit zat ik in lijn 4, dus ik heb de conducteur ook nooit Ooievaarssteeg horen noemen, maar het is was zo’n typisch algemeen Amsterdams begrip en niemand keek er van op.
    Een geweldig verhaal hoor Marion. Kort na jouw geboorte in die Ooievaarssteeg werd je mijn buurmeisje in de Agamemnonstraat 35 ‘
    Bijna zesenzestig jaar later zijn we nog steeds in goede harmonie. Da’s pas erg leuk zeg nou zelf.

    Geliked door 1 persoon

    1. Ja, aan jou ontleen ik deze titel, deze anekdote over de trambestuurders van tram 3 bij de Camperstraat. Als ik lieg, lieg ik ” in commissie”, zou jouw moeder zeggen. Een geweldige uitspraak die ik van haar – mijn buurvrouw op de trap – heb geleerd. En van jou zijn ook de gevleugelde woorden – zie mijn babyfoto – ” ach kind!!! Je was als baby al dik! Zo ben je!” 🤣heerlijk hoor zo’n relativerende buurjongen! 🙏

      Like

  2. Een mooi blog weer zusje, zo aan de vooravond van wat ooit de verjaardag van mama was. Morgen geen monchou- of cognactaart, geen roomkaasrolletjes, roggebroodballetjes e.d., en geen groentesoep met balletjes en aardappel- of zalmsalade. Dat is nu een herinnering om te koesteren.
    Ze zou dit blog prachtig hebben gevonden en apetrots op je zijn! 😍

    Geliked door 1 persoon

  3. Prachtig persoonlijk verhaal Marion, en eerbetoon aan vorige generaties, de verbinding van vier generaties vrouwen met elkaar en met Amsterdamse gebouwen. Mij schiet nu te binnen dat jouw naam Marion eigenlijk dezelfde is als die van “Onze Lieve Vrouwe” Maria, dochter van de heilige Anna.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s