Tagarchief: merdeka

Proklamasi 17 augustus

16d7bde361c67c24e3855f6dd944b2ea00d7f09c501b8964c140bc6a7fb15da5.jpg
1942: Tekening van Jan Sluijters jr (1914-2005) van het vroegere Generaal Van Heutszmonument op het Olympiaplein, het huidige Indië-Nederland monument (copyright: Stadsarchief)

Ik ben in verwarring. Over een monument. Echt gek is dat niet, want half Amsterdam zit vanaf 1935 al in zijn maag met dit enorme monument, dat in zijn volle 19 meter lengte ons koloniale verleden vertegenwoor-digt, onze relatie met Indonesië. Maar deze zomer heb ik er echt last van. Ik heb nog nooit zo vaak als deze zomer langs het water staan kijken.

Omdat het er zo lieflijk en mooi bij ligt van ’t zomer, met dikbillerige wulpse vrouwensculpturen in de waterpartij voor het monument, een waterpartij die onderdeel van het architectonisch geheel is. Eigenlijk, vind ik het gewoon een heel mooi geheel, en daar heb ik dus last van. Raar he?
Het monument heeft nu door deze zwoele dames een poëtisch rondborstig accent gekregen, met een erg hoog Tempo Doeloe gehalte, zullen we maar zeggen. Nederlands Indië: “die goeie ouwe tijd”, die sfeer.

Vrouwensculpturen van beeldhouwer Nic Jonk staan vanwege Art Zuid 2019 tot 15 september in het water van het huidige Indië-Nederlandmonument aan ’t Olympiaplein

Omdat ik vier jaar terug, op 17 augustus 2015, al eerder een column schreef over dit monument onder de titel Vrouw In Sarong ga ik nu niet diep in op de politieke geschiedenis ervan.

Maar voor alle duidelijkheid: het Indië-Nederland monument aan het Olympiaplein is echt een totaal ander Indisch monument, als waar donderdag 15 augustus in Den Haag het eind van de Tweede Wereldoorlog in Nederlands-Indië werd herdacht.

Op 15 augustus herdenken ze in Den Haag het einde van de bezetting van Nederlands-Indië door de Japanners. Maar in Amsterdam-Zuid gaat het monument in wezen over de bezetting van Nederland van de Indische archipel.

Tentoonstellingscurator Michiel Romeyn van de Amsterdamse sculptuurbiennale #ArtZuid (altijd in voor grappen vanuit zijn Jiskefettijd) had graag het huidige Indië-Nederlandmonument op het Olympiaplein, dat herinnert aan de glorie van de koloniale overheersing van Nederland over Indonesië, alsnog willen opblazen, zei hij bij de opening van Art Zuid, om er vervolgens als curator dan daarna de duim omhoog van kunstenaar César (1921-1998) in te zetten, die nu als sculptuur op de Minervalaan is neergezet.

FB_IMG_1565910771157.jpg

Witverf-acties van Provo, een bomaanslag in 1967, het stelen van de bronzen plaquette van generaal Van Heutsz (1851-1924), – degene die de opstandige Indonesische bevolking van Atjeh wist “te pacificeren”, zoals we in onze geschiedenisboekjes eufemistisch leerden op school – en zélfs de verandering van de naam van het Van Heutszmonument in Indië-Nederland monument, hebben nog nooit geleid tot een goede oplossing voor dit pijnlijke koloniale verleden.

De duim van kunstenaar César en van komiek Romeyn kwam er niet. Wel de Indische Waternimfen. Althans zo ben ik ze gaan noemen, die bronzen dames van beeldhouwer Nic Jonk (1928-1994), indachtig het “sprookje van Fabiola” in de Efteling, over Indische waterlelies waarbij sterren, bij Volle Maan, in waterlelies worden omgetoverd en als waternimfen moeten dansen.

INDISCH SPROOKJE

43424986-b904-4416-9995-faef1d65deaa.jpg
Waternimf in een waterlelie in het Eftelingsprookje De Indische Waterlelies

Als schone waternimfen in de Indische oceaan staan de gladgepolijste bronzen van Nic Jonk, in het water rond het huidige Indië-Nederlandmonument. En daar zit ‘m nu net het probleem. Mijn verwarring.
Het monument wordt er sprookjesachtig en romantisch door. Ik zie ineens literatuur over baboes en klamboes voor mijn ogen. Of hoor het meeslepende liedje van de Indische Waterlelies uit de Efteling in mijn oren.

Ik kan ze nu wel heel poëtisch – met veel waterspetters – gaan fotograferen, zoals ik deed op een snikhete 25 juni-dag in een fotoreportage op mijn columpagina op Facebook, maar lieflijk WAS het niet, die Nederlandse bezetting van Indonesië.
Het was geen sprookje, het was helemaal niet lieflijk, niet voor de Indonesiërs.

20190816_000618.jpg
details van het Indie-Nederland monument op het Olympiaplein

Misschien was de Nederlands-Indische literatuur sprookjesachtig, vol heimwee en geheimenissen. Nooit vergeet ik de eerste verfilming op tv van het boek “De Stille Kracht” van Louis Couperus, met een naakte actrice Pleuni Touw onder de douche, die plots onder de bloedspatters zat. Brrr. Dat maakte wel indruk. Stille Krachten. Oosterse sferen.

Door de Indische locatie zetten de naakte vrouwenbeelden van Nic Jonk mij meteen op het been van de Nederlandse kolonisator die het Indisch vrouwelijk schoon niet kon weerstaan en voor een hele schare – al of niet erkende – “Indische” kinderen heeft gezorgd, al of niet uit buitenechtelijke relaties, al of niet in overeenstemming met de wens of wil van de “inlandse” vrouwen. Het heeft een hele Indo-bevolking opgeleverd.

Soms werd de Indonesische vrouw gewoon in haar eentje terug naar de kampong gestuurd en werd het Indische “halfbloed” kind volledig op Nederlandse leest opgevoed en geschoold. Het Niod schat dat er zo’n 1 à 2 miljoen Indo-Europeanen in Nederland wonen.

1050258.jpg

Door de vrouwenbeelden van Nic Jonk komt de oosterse liefelijkheid van de Indische archipel met haar 14.572 eilanden met zijn mooie vrouwen meer naar voren. De verovering, bezetting en de strijd om Indië valt weg.

20190518_225847-1.jpg
details van het Indië-Nederland monument

Het is de schoonheid dus van dit monument, met dat water en die beelden, die mij verwart. Het is alsof de bakstenen meterslange ronde muren de Indonesische archipel met haar eilanden willen omarmen, koesteren. Die waterpartij is superfunctioneel, terwijl tal van gebeeldhouwde halfreliefs het Indische leven uit de koloniale tijd verbeelden.

Beeldend kunstenaar Frits van Hall, geboren op Java in 1899 en in 1945 als communistisch verzetsstrijder vermoord in een Pools concentratiekamp, heeft ook altijd gevonden, dat er op zijn ontwerp net zo goed “Merdeka” had kunnen staan. Vrijheid.

maar tja…..ondertussen staat er wel sinds 1935 – en nu nog steeds! – boven de waterpartij het Nederlandse gezag te gloreren, gesymboliseerd als een vrouw met een wetsrol in haar hand, geflankeerd door Nederlandsche leeuwtjes.

20190812_142423.jpg

17 AUGUSTUS

Maar op een gegeven moment was het Indische sprookje uit. Twee dagen nadat de Japanners als bezetters van Nederlands-Indië bakzeil haalden, dachten de Indonesiërs: maar nu willen we die Nederlandse bezetters ook niet meer, 17 augustus is de dag van het uitroepen van de onafhankelijkheid (Hari Proklamasi Kemerdekaan Republik Indonesia). Ze vieren feest vandaag.

Op 17 augustus 1945 greep de Indonesische bevolking de bevrijding van de Japanners aan om zich in een Proklamasi onafhankelijk van Nederland te verklaren. Nou, dat zag Nederland niet zitten natuurlijk. En tot 1949 volgde toen een bloedige Onafhankelijksheidsoorlog, waarbij “onze jongens” (zoals dat óok al zo gekleurd heette) naar het opstandige Indonesië werden gestuurd. Iedereen kent of heeft wel ergens éen of ander familielid of oom, die zijn diensttijd toen in Indonesië moest uitdienen.

De Proclamasi van 17 augustus 1945 is pas in 1949 door Nederland erkend.

Op 15 augustus verscheen er in het Parool een artikel, waarin het exact ging om wat mij nu dwars zit. Waarom wel aandacht voor de Nederlandse slachtoffers uit de Jappenkampen en de Indische afstammelingen van Europeanen bij het Indisch monument in Den Haag en géén aandacht voor de Indonesische slachtoffers, die door Nederlandse militairen zijn gemaakt nà 1945.

In het Parool-artikel pleitte historicus Lara Nuberg om één en ander te combineren. Een artikel naar mijn hart.
Amsterdam heeft helemaal geen Indiëherdenking zoals Den Haag. Maar Amsterdam heeft wel een raar “koloniaal” monument, dat Indië-Nederland-monument heet.

Video van de Nic Jonk Beelden in het water van de Indische archipel. Klik:


In zijn eigen beeldentuin in het Noordhollandse dorpje Grootschermer staan de bronzen vrouwensculpturen van Nic Jonk langs de sloot of ze lijken er in te duiken of kijken uit over groene weilanden. Op het Olympiaplein is het Indische eilandenrijk hun omgeving, met waterstralen en al…

  1. https://www.parool.nl/columns-opinie/amsterdam-initieer-een-inclusieve-indieherdenking~b880771f/?utm_campaign=shared_earned&utm_medium=social&utm_source=copylink

Vrouw in sarong


2014-04-20 2014-04-20 002 033 (2)
Fier rechtop lijkt een Vrouw 2014-04-20 2014-04-20 002 018in Sarong je op te wachten als je via de poort van het Amsterdams Lyceum over de Lyceumbrug Berlage’s Zuid binnenrijdt. Fier torent de Vrouw uit boven de waterpartij met fonteinen, tussen twee leeuwen in.
Innig Nederlands-Indië” staat er sinds 2007 op een muurtje naast haar.

Onthulling v h Van Heutszmonument in ’t bijzijn v konigin Wilhelmina in 1935, de koloniale periode

Ze is alleen geen Vrouw in Sarong.
Schijn bedriegt. Ze is oorspronkelijk een Vrouw met een wetsrol in haar handen, symbool voor het Nederlands gezag in Nederlands-Indië…

Tja, dat komt er nou van als je een monument in de loop der tijd en geschiedenis een andere naam en andere betekenis geeft. Iedereen kan er nu in zien, wat hij of zij wil.
En ik zie er een fiere Vrouw in Sarong in. Ik máák er een Vrouw in Sarong van.

  • Op 17 augustus 1945 verklaarden de Indonesiërs zich – 2 dagen na de capitulatie van Japan en het einde van WO II – per “Proclamasie” onafhankelijk van Nederland. Nederland erkende die verklaring niet en stuurde lichtingen-vol-dienstplichtige soldaten de Onafhankelijksheidsoorlog in. Eufemistisch heette dat toen “politionele acties”. Pas 4 jaar later, december 1949, ondertekende Nederland in het Paleis op de Dam de souvereiniteitsoverdracht. Maar voor Indonesiers is de 17e augustus hun Onafhankelijkheidsdag.

Wat nu het “Monument Indië-Nederland” is gaan heten  op het Olympiaplein, heette vanaf de inhuldiging in 1935 – nog tijdens de koloniale periode –  het “Van Heutsz-monument” in Amsterdam-Zuid. Er prijkte onder de Vrouw met wetsrol een bronzen plaquette met de buste en naam van Generaal van Heutsz (1851-1924): het “Hollandse bulderkanon“, zoals Indiërs in Atjeh op Noord-Sumatra deze gouverneur-generaal, commandant in het Koninklijk-Nederlands-Indische-Leger (het KNIL) noemden.
De Nederlanders noemden hem de “Pacificator van Atjeh“, alsof de man slechts rust en vrede had gebracht in een opstandig moslimgebied, dat zich niet makkelijk liet kolonialiseren. De generaal kreeg een grootse staatsbegrafenis in Amsterdam , een praalgraf en ook nog een eigen monument. Maar was vanaf het allereerste begin politiek omstreden.

De telefoon rinkelde.
Ga je mee het Van Heutz bekladden?“, hoorde ik een meisjesstem aan mij vragen. Het was Mineke R., mijn schoolbankgenootje van de Moriaschool in de Wodanstraat, haar broer was bij Provo. Het was eind jaren 60 en ik nog maar piepjong op de lagere school. Ze wilden met liters witte verf het standbeeld van Van Heutz op het Olympiaplein bekladden.

ANP01_12977032_X
©ANPfoto: Ruud Hof, 1965

Huhh?? Bekladden? Wat was dat?

Van Heutsz was HET symbool van de Nederlandse koloniale onderdrukking in Nederlands Indië,” vertelt ex-provo Auke Boersma in de documentairefilm De Rebelse Stad, die dit jaar ter herinnering aan de Provo-beweging in première ging.

Het beeld werd het doelwit van Provo. Er moest afgerekend worden met het verleden. Er brak een nieuwe tijd aan. Het was de tijd van Martin Luther King, de Burgerrechtenbeweging. Dus het Geweldloze stond echt voorop. Die massamoordenaar in Atjeh, die zat ons verschrikkelijk hoog.
Een half jaar voor de allereerste anti-Vietnamdemonstraties speelde dat voor ons al, die link met Van Heutsz werd door ons gelegd: Massamoord in Atjeh en massamoord in Vietnam”.

VIDEO: geschiedenis Van Heutsz- staatsbegrafenis Amsterdam -Provo:

Dit foute eerbetoon (aan Van Heutsz) moet gestopt worden’, vond een buurtbewoner bij een inspraakronde van Stadsdeel Oud-Zuid (bron: Historisch Nieuwsblad, 12/10/2000). Na jarenlang gedoe en adviezen kreeg het monument een nieuwe naam: Monument Indië-Nederland. Ter Nagedachtenis aan 350 jaar koloniale geschiedenis. De plaquette van Van Heutsz verdween in de jaren 80 al (op mysterieuze wijze).
Tegenstanders van een naamswijziging waren er ook: ‘Naamsvervalsing zou geschiedvervalsing zijn”. Het koloniale verleden moest je niet zomaar wegpoetsen. Een andere buurtbewoner vond ‘Insulinde-monument ” wel een goede naam. ‘Zo noemde Multatuli het Indisch eilandenrijk’.

2014-04-20 2014-04-20 002 044Het monument op het Olympiaplein is groots en complex en niet op één enkele foto vast te leggen. Het bestaat uit het ruim 4 m hoge vrouwenstandbeeld, uit vele poorten, een grote waterpartij en vele in steen gebeeldhouwde laag-reliëf sculpturen met landelijke Indische taferelen.
“Saïdjahs vader had een buffel, waarmee hij zijn veld bewerkte. Toen deze buffel hem was afgenomen door het districtshoofd van Parang-Koedjang, was hij zeer bedroefd, en sprak geen woord, vele dagen lang”. Uit: Max Havelaar, Multatuli)

Als je wilt, “lees” je het monument nu als het grote koloniale verhaal. Het verhaal van de handel in nootmuskaat en kruidnagel en de gedwongen verbouw voor de export naar Nederland. Het koloniale verhaal van de Heren van de Thee en de koelies op de plantages,

Dat het op Gamboeng zo vaak en zo hevig zou regenen, had hij niet voorzien. Die regen en de eenzaamheid (hij had nu in bijna drie maanden geen woord Nederlands gehoord of gesproken) waren de schaduwzijden van zijn Eldorado. (-) Hij begreep ook waarom voor de mensen die hier woonden elke boom, steen en bergstroom bezield was, een wezen met een naam, een bijzondere macht” (Uit: Heren van de Thee, Hella Haase)

het verhaal van Amsterdamse kooplieden als ”Batavus Droogstoppel, makelaar in koffie op de Lauriergracht no. 37”, en van bestuursambtenaren als Max Havelaar.
Het verhaal van de

“De laatste telg van de machtige verzetsfamilie Di Tiró was net in de bergen van Pidië neergeschoten en de Hollanders vierden feest. Het verzet was gebroken”. (Uit: Wisselkind, Basha Faber)

suiker en de rubberbomen, van de aanleg van de Groote Posweg op Java: in een jaar tijd een trajekt van 1000 km met louter menskracht aangelegd.
Het koloniale verhaal van: moeten afstappen van je fiets en je hoed moeten afnemen voor een blanda.
Het grote verhaal van oliebedrijven als Shell, mijnbouw-en ertswinningsbedrijven als de Billitonmaatschappij op het eiland Belitung. Het verhaal van geld,

“Als ik sterf te Badoer, en men begraaft mij buiten de dessa, oostwaarts tegen den heuvel, waar ’t gras hoog is, dan zal Adinda daar voorbijgaan, en de rand van haar sarong zal zachtkens voortschuiven langs het gras…Ik zal het horen”. (uit: Saïdjah en Adinda, uit Max Havelaar, Multatuli)

geld, geld: van”money makes the world go around“….

De veelomvattendheid van het monument op het Olympiaplein staat wat mij betreft inmiddels symbool voor de enorme uitgestrektheid van het eilandenrijk dat Indonesië als archipel is: meer dan 17.000 eilanden rijk is de republiek. Met een veelvoud aan culturen, talen en religies.

Het was jarenlang een wonderlijk monument, als je bedenkt dat het oorspronkelijke Van Heutsz-monument nooit een standbeeld van de gouverneur-generaal heeft bezeten. Slechts een plaquette met zijn kop en zijn naam.
De wijdsheid en rijkheid van Indonesië heeft dus altijd al in alle onderdelen van het monument de boventoon gevoerd. De beeldhouwer Frits Van Hall die het monument ontwierp, schijnt ook gezegd te hebben “Vervang het door de letters Vrijheid, Merdeka of Indonesia, en je hebt een Vrijheidsbeeld’.cruise 272

Het was 17 augustus 2011. Het cruiseschip de Ms Rotterdam, waarop ik vaarde, lag in de Oostzeehaven van Warnemünde in Duitsland voor anker. De Indonesische bemanningsleden hadden vrij en vierden hun nationale Onafhankelijkheidsdag aan boord van hun werkgever de Holland Amerika Lijn. De rederij leek het cruiseprogramma expres zo gepland te hebben. Het gros van de passagiers was een hele dag aan land op excursie naar Berlijn.
Ook mijn vader was in dienst van de Holland Amerika Lijn geweest. Ik hoor hem nog, begin jaren ’70, zuchtend somberen aan tafel ’s avonds, toen het met het passagiersbedrijf bergafwaarts ging door het opkomend vliegverkeer met Amerika en er fors ingekrompen moest worden op personeelskosten “en de Indonesiërs zouden komen“… Als goedkoop alternatief voor Nederlands bemanningspersoneel.
De vakbonden gingen knarsentandend akkoord omdat ’t alternatief was: de teloorgang van het historisch scheepvaartbedrijf.
Tot op de dag van vandaag kun je zo op cruiseschepen van de HAL de koloniale geschiedenis van Nederland terugzien. (Hoewel de Indonesiërs inmiddels alweer deels vervangen zijn door nog goedkoper personeel uit de nabij gelegen Philippijnen).
De Indonesiërs op de ms Rotterdam hoefden op hun Onafhankelijkheidsdag hun scheepsuniformen niet aan en vierden in eigen moslimkledij, met muziek en welriekend Indonesisch eten hun 17e augustus. Zelfs op de kade van Warnemünde, waar meerdere vlaggen gehezen waren, wapperde die dag eenmalig het rood-wit van Indonesië.
Ik hoorde de Nederlandse kapitein aan boord over de scheepsintercom de Indonesiërs een fijne feestdag toewensen.

Dat is nog eens tactisch personeelsbeleid, dacht ik toen. Daar hou je je mensen wel tevreden mee.  Of moet ik misschien zeggen: mak?