Tagarchief: geschiedenis

Nimf met straatverleden

14223190560_3a1e6c93f2_b
Euterpe: scuptuur van Pierre Francois Berruer, 1780, Grandtheater Bordeaux. Foto 2014, Valery Hugotte

Ze was een nimf. Euterpe. Muze van de poëzie. En de beschermgodin van menig koor of muziekvereniging. De Oude Grieken droegen onder begeleiding van muziek hun gedichten voor. Vandaar dat Euterpe als sculptuur meestal wordt uitgebeeld met een muziekinstrument.
Na 1945 was haar frivole, poëtische naam voor een straatnaam in Amsterdam-Zuid niet langer gepast, de straat was haar blije karakter volkomen kwijt. Er was teveel gebeurd. De naam was besmet. Uit haar midden, vanaf een centraal pleintje, waren ruim 18.000 joden afgevoerd. Euterpe verdween.  Ze is nu een nimf met een straatverleden. En heet Gerrit van der Veen.

Euterpe
Een treurende Euterpe, op het graf van de Frans/Poolse componist Frederic Chopin, Père Lachaise Cemetery, Paris. Foto: Panoramio, 2011, Martin van den Bogaerdt
Apollo, god van de muziek en Euterpe, Detail van een sculptuur uit 1844 van de Deense beeldhouwer Bertel Thorvaldsen The Dance of the Muses on Helicon : Foto: Frank M. Rafik, Berlijn.

Euterpe hoorde met haar muzische karakter bij de Beethovenstraat, het Bachplein, de Schubert- en Chopinstraat en de grote laan in Zuid, die naar de Griekse God van de muziek, Apollo, is vernoemd. Euterpe verbond als dwarsstraat de schildersbuurt van Michelangelo, Rubens en Jan van Eyck, met de musici. Zoals het een heuse Godin van de Kunsten betaamt.

Op die Apollolaan, even achter de vroegere Euterpestraat, wordt nog jaarlijks op 4 mei de oorlog herdacht. Het is voor mij een vertrouwde plek. Als kind liep ik aan de hand van mijn vader met de buurman, en soms de buurjongens, mee ernaar toe. En nog kom ik er. Het is altijd een plechtig moment, die stilte, te midden van de vele mensen met een keppeltje op. Zuid heeft sinds de jaren ’30 altijd veel Joden gehuisvest. Het indrukwekkendst vond ik misschien wel, toen in 1995 Simon Wiesenthal (1908-2005) er sprak, de Joodse Oostenrijker die wereldwijd vele Nazi-oorlogmisdadigers opspoorde. “Als haat en bruutheid een verbintenis aangaan met de technologie, is het gevolg een catastrofe”, waarschuwde hij. Na afloop van de herdenking zag ik hem hotel ‘ApolloFirst’ ingaan. Zou hij wel hebben geweten wat voor plek dat was?

’40-’45

Als over iemand in de Tweede Wereldoorlog in Amsterdam werd gezegd: “hij is naar de Euterpe” dan beloofde dat weinig goeds.
Schrijver Heere Heeresma (1932-2011) woonde toen in de Stadionbuurt en beschrijft in ‘Een jongen uit plan Zuid’ en ‘Kaddish voor een buurt’ hoe hun onderduiker Johan werd opgepakt op de Marathonweg en werd afgevoerd “naar de Euterpestrasse”. De straat had in de volksmond gewoon een Duitse bijnaam gekregen!
Verschillende panden en scholen in Zuid waren door de nazi’s gevorderd. In de Euterpestraat twee scholen tegenover elkaar, de meisjes-HBS en de Christelijke HBS. Daar was de Duitse Staatsinlichtingendienst ingetrokken, de Sicherheitsdienst, de SD. En ook de Geheime StaatsPolizei, de Gestapo.

Duitse soldaten op de brug voor het Amsterdams Lyceum, bij de Apollolaan
Grüne Polizei bij Amsterdams Lyceum, bij Apollolaan.

Beneden in de kelders van de HBS werden verzetsmensen en joodse Amsterdammers gemarteld en verhoord. Heeresma: “Ik heb hem horen jammeren, huilen, genade smeken, alles”  ( uit ‘Kaddish voor een buurt’).

c14203d6d17c4229e214fcc786deb966
Sicherheitsdienst in de meisjes-HBS in de Euterpestraat

Behalve de SD en de Gestapo was er ook de ”Zentralstelle für jüdische Auswanderung” gevestigd (letterlijk vertaald ‘Centraal bureau voor Joodse emigratie’) die de deportatie van Joden uit heel Nederland voorbereidde.
Vanaf het pleintje midden in de straat, het Adama van Scheltemaplein, werden tussen 1941 en 1943 ruim 18.000 joden verzameld en afgevoerd. Via de halte van tram 24 in de Beethovenstraat naar het Centraal Station, Westerbork en concentratiekampen in Polen en Duitsland.

20170428_121655_resized
Duitse militairen op Valeriusplein, bij no. 38-40. Foto: J.W.Hofman

Vanuit het hoofdkwartier in de Euterpestraat regelden de nazi’s de organisatie en deportatie van in totaal 70.000 Amsterdamse Joden. Het is anno nu bijna niet voor te stellen. “Die Fahne hoch, die Reihen festgeschlossen” klonk het op de Stadionweg uit kelen van marcherende Wehrmachtsoldaten, schrijft Heeresma. De Duitse Kriegsmarine had een kantoor op de hoek Olympiakade. En over die kade hing volgens Heeresma eind ’44-’45 heel lang een spandoek: “V = Victorie, want Duitschland wint op alle fronten“.

Toen er in Amsterdam geen Joden meer te deporteren vielen na 1943 richtte de SD in de Euterpestraat zijn activiteiten op het ontmantelen van het Nederlandse Ondergrondse Verzet. De ‘ondergrondse’ besloot toen een centrale SD-officier te liquideren. Als repressaille werden daarop 29 Nederlanders op de Apollolaan, hoek Beethovenstraat door de nazi’s geliquideerd. Daar, waar nu jaarlijks de oorlog wordt herdacht.

Euterpe zag het allemaal.

En Euterpe verdween.

Direct na de oorlog, al in 1945, werd haar naam veranderd in Gerrit van de Veenstraat, zoals ook de middelbare school nu Gerrit van der Veen College heet.
Gerrit van der Veen (1902-1944) was een Amsterdamse verzetsman en beeldhouwer, die betrokken was bij de overval op het Amsterdamse Bevolkingsregister in Amsterdam-Oost. Zoals bekend, wilde het Verzet de administratieve persoonsgegevens van het Bevolkingsregister vernietigen, om het de Duitsers moeilijker te maken mensen te deporteren of op te pakken. Anno nu vind je bij Artis van deze verzetsactie een klein herdenkingsmonument. Van der Veen werd in 1944 in de duinen bij Overveen gefusilleerd, waar een jaar later ook de communistische verzetsvrouw Hannie Schaft werd gefusilleerd, het Meisje met het Rode Haar. Zij zat vlak voor haar executie nog geïnterneerd in het Huis van Bewaring aan de Amstelveenseweg in Zuid, lees ik.

Van de hand van Gerrit van der Veen, de beeldhouwer, staat sinds 1946 een standbeeld op de Churchilllaan in Zuid, gemaakt in 1939. Het verbeeldt Wilhelmina Drucker, de feministische voorvechtster (net als Aletta Jacobs) voor het Vrouwenkiesrecht, uit de Eerste feministische Golf (1870-1920). Haar naam kennen we beter via Dolle Mina, uit de Tweede feministische Golf (1960-1985).

Wilhelmina Drucker (1847-1925), Churchilllaan, beeldhouwer Gerrit van de Veen (1902-1944)

De vroegere Euterpestraat zit nu vol met gedenkstenen.

Er zijn boeken over haar geschreven, zoals ‘Zwijgen over de Euterpestraat’ van Jan Hopman in 2012, hoe “op het hoofdkwartier van de Sicherheitsdienst in 1944 verraad en verzet hand in hand gingen”.
In de boeken ‘De laatste huzaar’ van oud-militair en verzetsman Tonny van Renterghem en ‘De Koningin van Plan Zuid’ van Frank van Kolfschooten komt het luchtbombardement van de Engelsen met de Royal Air Force op de Euterpestraat ter sprake, het niet al te precies uitgevoerde luchtbombardement, eind 1944. Het SD-hoofdkwartier was het doelwit maar werd maar ten dele geraakt; de woonwijk des te meer, er vielen 69 doden, waaronder vier SD’ers. Toch was de schade aan de twee scholen zodanig dat de SD uit de Euterpestraat vertrok: naar hotel ‘Apollofirst’ op de Apollolaan.

Ik zou een weemoedige Chopin Nocturne met fluit onder deze column willen zetten. Om Euterpe als muzische nimf te gedenken. Die muziek zet ik op mijn Facebook-columnpagina onder de fotoreportage als video. Maar poëzie kan ik er niet van maken: zeer recent heeft iemand naast mijn lift iets over “Joden” op de muur gekalkt. Dit had ook de openingszin van deze column kunnen zijn…

DSC06165DSC06163DSC06149Plaquette_voor_Ox_en_Ploeger_in_de_Gerrit_van_der_Veenstraat_te_AmsterdamDSC06160

Zie:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Beursgang Zuidas

DSC04070DSC04052Mijn eigen gang naar de top van de ABN Amro verliep vlot. Met een vaart van 16 km p/u vloog ik rechtstreeks van de parterre naar de 23e verdieping op de Zuidas. Het was Open Torendag in Amsterdam en ik ging kunstkijken bij ABN Amro. En van het uitzicht op de Zuidas genieten. Dacht ik.

Wie gaat er nou kunst kijken op de Zuidas in deze woelige tijden? Het was een dag nadat minister Dijsselbloem de rem gezet had op het terugkomen op de beurs van de (in 2008 genationaliseerde) staatsbank.
De verhoging van de salarissen van zes commissarissen was een ieder in het verkeerde keelgat geschoten, behalve de top zelf. De tweets vlogen me in kranten-nieuwsbrieven om de oren. Over sommige moest ik meer nadenken dan over andere. TweetDe tweet van de NRC hield me bezig, terwijl Nout Wellink, de vroegere president van De Nederlandse Bank zich afvroeg of de top van ABN Amro – daar bovenin dat hoofdgebouw op de Zuidas – nog wel feeling had met de maatschappelijke praktijk.

DSC04059
Bij de fusie van ABN en Amro moest het nieuwe hoofdkantoor op de Zuidas het solide idee uitstralen van een burcht, een middeleeuws fort met hoektorens. (Foto: regenachtige Open Torendag)

Ach, bedrijfsculturen. In de tijd dat ik nog over ondernemingsraden en medezeggenschap, arbeidsvoorwaarden en vakbondszaken schreef, kwam ik zowel in de Rotterdamse haven, het bedrijfsleven, bij ziekenhuizen als bij overheidsinstanties. Nee, niet bij een bank toevallig. Maar enige tijd terug las ik het boek De Prooi van Jeroen Smit over de fusie tussen ABN en Amro en het financiële debacle bij de bank, dat uiteindelijk leidde tot de verkoop van ABN Amro aan de Staat.

De aardigste anekdote die ik me uit dat boek herinner, gaat over het verschil in bedrijfscultuur tussen ABN en Amro en het zakendiner om de fusie tussen beide banken (1990) te vieren.
De ABN had geïnformeerd  of “men” bij dat diner ook een cadeautje zou meenemen en aan welk bedrag er dan gedacht werd. De Amro dacht aan een presentje van “twaalfvijftig”  werd gezegd.
Jeroen Smit:
Hazelhoff (oud ABN-topman) liet zijn secretaresse daarom acht mooie bonbons voor de vrouwen van de Amro-bestuurders bestellen. Het is even schrikken als die avond blijkt dat Amro-bankiers hun nieuwe collega’s op een set gouden manchetknopen trakteren van 1250 gulden“. (De Prooi, p. 43)
Czaar Alexander II van Rusland, één van de eerste geldschieters van de ABN, hangt vlakbij de buste van koning Willem I, oprichter van de Handelsbank
Czaar Alexander II van Rusland, één van de eerste geldschieters van de ABN, hangt vlakbij de buste van koning Willem I, oprichter van de Ned. Handelsmaatschappij
Kleine selectie van bedrijfsplaquettes van de TALLOZE kleine regionale banken die ooit zijn samengesmolten tot steeds groter wordende fusies als de ABN en de AMRO, wat sinds 1990 inmiddels de kolos ABN Amro is. Rechts historicus Jan-Jaap Moborn
Kleine selectie van bedrijfsplaquettes van TALLOZE regionale banken die ooit zijn samengesmolten tot steeds groter wordende fusies in ABN en AMRO, en nu de kolos ABN Amro vormen. Rechts historicus Jan-Jaap Moborn

Ik bedoel maar. Bedrijfsculturen verschillen toch zo van elkaar. Een particulier bedrijf heeft geen ambtenarencultuur, zoals je ook deze weken weer merkt in het contact tussen Den Haag en ABN Amro.
En een zakenbank zoals de aloude ABN, een handelsbank voor grootindustrieëlen en vermogende particulieren, is geen spaarbank, even heel kort gezegd. Het vraagt een andere manier van denken, mentaliteit en omgaan met elkaar. Een bedrijfscultuur bestaat uit mensen. En al die mensen op de Zuidas moeten het toch maar met elkaar doen tijdens werktijd. Op welk nivo dan ook.

Historische collectie Ned Handelsmaatschappij (voorloper ABN) uit Ned-Indië: typemachine uit 1900
Historische collectie Ned Handelsmaatschappij (voorloper ABN) uit Ned-Indië: typemachine uit 1900
spaarbusjes
spaarbusjes

Het was een moeizame fusie geweest tussen de statige ABN en de Amro, die was ontstaan uit tal van kleinere regionale banken voor particuliere spaartegoeden en kredietverschaffing voor kleingebruikers.

De kunstcollectie van de ABN Amro laat eigenlijk net zo’n wonderlijke fusie zien, van allerlei kunstuitingen bij elkaar, uiteenlopend van historisch tot modern.

DSC04004Buiten word je verwelkomd door een hondje van Tom Claassen (1964) en moet je maar net oog hebben voor de fontein van Mario Merz (1925-2003), één van de initiatiefnemers in de jaren ’60 van de Arte Povera-stroming.

Arte Povera: en dat op de Zuidas?

Binnen in de centrale hal van de bank hangt een sculptuur van schrootafval van John Chamberlain (1927-2011), een  perspectivisch raam van Jan Dibbets (1941),  een strakke schaal van Anish Kapoor (1954) en een minimalistische muurwand van Soll Le Witt (1928-2007), naast staatsiefoto’s DSC04028van Koos Breukel (1962) van Willem-Alexander en Maxima.

Een grote minimalistische sculptuur van Donald Judd (1928-1994) tegenover de ingang:
“Het is kunst dat niets anders voorstelt dan zichzelf“, aldus historicus Jan-Jaap Moborn die de kunstrondleiding bij de bank verzorgde.

Het is opvallende eenvoudkunst temidden van het grootkapitaal.

DSC04020
een bewaker van ABN Amro bewaakt een sculptuur van Donald Judd

Terwijl ik naar de uitleg over Judd luisterde, leunde ik tegen een marmeren muurtje aan. Een bankbewaker bewaakte Judd. Terwijl ik achterover hing, voelde het ineens alsof ’t muurtje bewoog en ik mijn evenwicht zou verliezen. Verbaasd bracht ik mijn gewicht weer op eigen benen en draaide me om naar het muurtje. Het was van marmer, geen beweegbare afzetting. Een man uit de groep kunstliefhebbers om me heen zag mijn verbazing, kwam naar me toe en zei raadselachtig grijnzend:
Ik had zo even preciés hetzelfde gevoel bij dat muurtje!”.
Begrijpen deed ik het niet.
Misschien staat de bank dan toch op omvallen?”,  vroeg ik.

Ik “graaide” nog even een ABN Amro-consumptiebon bij de entrée mee. Ondanks alle bankperikelen was ik puur uit eigen belang die Open Torendag gekomen om van het uitzicht op de Zuidas te genieten. Ik was in goed gezelschap geloof ik, als het om eigen belang ging.

Maar het uitzicht was allerbelabberdst, die regenachtige dag, 23 hoog. De wereld buiten was in nevelen gehuld. Ik moest aan de woorden van Nout Wellink denken, over de vervreemding van de top op de Zuidas. Misschien is 23 hoog toch iets te hoog voor Nederlandse begrippen? We zullen het zien, als de bank toch nog dit jaar door de Staat (deels) weer naar de beurs wordt gebracht.

DSC03997
Zoals Berlage bedoelde: de Minervalaan als grote allee van het Zuidstation af, richting Hiltonhotel
DSC04037
Olympisch Stadion en Citroëngarage, daarachter de witte daken van het Olympisch Kwartier, gezien bij regen vanaf de Zuidas. Op voorgrond: Geert Groote College aan Fred. Roeskestraat
  •  Wie zwijgt wordt niet gehoord. Honderd jaar medezeggenschap in Nederland. M. Algra, 1989, uitg. Delwel & Welboom Bladen

Titanen van licht

Door de eclips-ervaring vorige week en een komend blogje over Eos, de Dageraad (centrale straat in t Olympisch Kwartier) houden de zon en de sterren me nog steeds bezig….

409aDe zon werd door de oude Grieken vereerd in hun zonnegod Helios, hij was de broer van Eos in de Griekse mythologie.
Hij en zij, en hun zus Selena, de maan, waren in de Griekse mythologie kinderen van Titanen die ons mensen het licht brengen (Aurora en Luna bij de Romeinen).

Tijdens het Amsterdam Light Festival van afgelopen winter schoot ik bijgaande foto in het Wertheimpark in A’dam Oost, die ik u in dit kader deze week niet wil onthouden.
Het was een lichtinstallatie van de kunstenaars Paul van Laak en Arnout Meijer, Object O. Die avond, 4 januari, stond er praktisch een volle maan aan een schitterend heldere sterrenhemel: een volle maan boven een halo, zo leek het.

20150104_195041

Het licht in de stad verandert constant, zeggen de kunstenaars op hun site: “This is why the city doesn’t have a clear distinction where the night ends and the day begins.” (-)
By creating a sequence between the white ring and the warm ring the natural transformation of day and night will become manifest.” (zie: http://www.paulvanlaak.com/site/#work; http://www.arnoutmeijer.nl/object-o/)

imagesRHODOSOp Rhodos bouwden de Grieken ooit een gigantisch standbeeld van Helios, hun zonnegod. Het wordt als 1 van de 7 Wereldwonderen uit de Antieke Wereld gezien: de Colossos of Rhodos.
De Nederlandse taal heeft aan dit kunstwerk woorden als ‘kolos’ en ‘kolossaal’ overgehouden.” (Wikipidia).

Hoe ze dit reuzenbeeld van Helios, dat bij een aardbeving ter ziele is gegaan, mogelijkerwijs ooit gebouwd kunnen hebben laat bijgaande (door mij ingekorte en aangepaste) docu van Discovery Channel zien.

(Iemand van u op Rhodos geweest?)