Tagarchief: Dante

Een moderne Denker

Een moderne Denker;-) waakt voor het Hiltonhotel in Amsterdam over de moderne beeldenroute #ArtZuid!
Lees wat ik eerder publiceerde over de oorsprong van dit beeld van Auguste Rodin, in mijn blog: “DE DENKERS VAN ZUID”: https://wp.me/p5FQtR-8J

Over een ontmoeting met een man op de Apollolaan, die “ciao ciao” tegen me zou zeggen en over Dante: als Denker.

DE DENKERS VAN ZUID

2014-04-20 16.40.38
De Denker van Rodin, bij Hiltonhotel, Apollolaan

Het was een echte man uit Zuid, met een mini-mini hondje aan de lijn, een deftige stem, gebronst, donker costuum en met zijn wit-met zwarte herenschoenen met gaatjes, brogues ja, toch eerder Nieuwgeld dan Oudgeld, denk ik.
Zijn weinige haren waren glimmend achterover gekamd over zijn kale schedel heen, zijn colbert hing losjes om zijn schouders, zoals er mannen zijn die rode truien om hun schouders knopen.
Een man die aan het eind van onze ontmoeting op de Apollolaan, in het plantsoen voor het Hiltonhotel, “Ciao, ciao!” tegen me zou zeggen.
Het was een lenteachtige zondag en ik maakte een wandeling door de buurt.

2014-04-20 2014-04-20 002 077Ongelofelijk mooi he?” hoorde ik zijn stem – vragend – achter me.
Ik had net foto’s van De Denker gemaakt, het beeldhouwwerk van Auguste Rodin (1840-1917), links naast ’t Hilton (één van de vele afgietsels) en stond nu uitgebreid een dikke boom te fotograferen in het plantsoen voor het hotel, waarvan de bast mij uitermate fascineerde: het leek wel kanten houtsnijwerk wat er in de loop der jaren overheen gespannen was.2014-04-20 2014-04-20 002 078Sinds ik niet meer werk,” begon hij, “sta ik bij de dingen stil, heb ik tijd om bij dingen stil te staan.”
En met uw hondje buiten lopen, helpt zeker ook?”.
Hij knikte: “Als je loopt, ga je niet aan de dingen voorbij.”
We bewonderden de oude boom. Daarna wees ik hem op de Denker. Wat hij daarvan vond.
U weet dat het Dante is, de filosoof?”, vroeg ik: “Die Rodin bovenaan de Poorten van de Hel heeft gebeeldhouwd, uit Dante’s Goddelijke Komedie?”.
Hij keek me onderzoekend aan.800px-Hoellentor_Detail_grDoor mijn Dantestudie weet ik dat er eind 19e eeuw een nieuw Frans museum zou komen, waarvoor Rodin in 1880 een bronzen toegangsdeur zou ontwerpen. Een reliëf met taferelen uit het gedicht De Goddelijke Komedie van Dante: een Visioen over het Leven na de Dood.

1gatesofhellrodin
Dante bovenin de Hellepoort van Rodin, in Parijs

Zoals Florence haar bronzen Paradijsdeuren van de beeldhouwer Ghiberti heeft in de middeleeuwse Doopkapel, het Baptisteriumzo zou Parijs haar eigen bronzen 19e eeuwse museumdeuren met Helle-taferelen krijgen. Rodin werkte ruim 37 jaar aan dit epos.

En zoals een Christus bovenaan gotische en romaanse kerkportalen staat, zette Rodin Dante als filosoof bovenaan zijn Hellepoort neer, piekerend over het lot van de zielen na de dood.
Hij heeft zijn compositie nooit afgekregen, maar zijn “Poorten van de Hel” zijn in Parijs in het Musée Rodin te zien. Onderdelen uit die Hellepoort werkte hij ondertussen uit tot zelfstandige sculptuur en zo kennen wij o.a.. De Kus en De Denker.

EMOTIE

Wij hebben hier om de 2 jaar een beeldententoonstelling Art-Zuid rond de Apollo/ Minervalaan en toen heb ik De Denker toch maar mooi een maand lang voor mijn deur gehad!,” vertelde de man trots.
“Kijk, zei ik dan tegen mijn vrienden, “I am a philosopher!” …mevrouw, het is toch on-ge-lo-fe-lijk hoe je geëmotioneerd kunt raken door een beeld”.
“Jaha,” beaamde ik, “maar welke emotie maakt de Denker dan bij u los? Weet u dat?” 

De man gooide zijn armen wat hulpeloos wijd in de lucht, waardoor zijn loshangende jasje van zijn schouders gleed. “Tja, wat zal ik u zeggen….”
Hij keek me vragend aan, kwam er niet goed uit.
En u dan?” speelde hij snel de bal terug: “u toch ook? U heeft ‘m net staan fotograferen, u vindt ‘m ook prachtig, wat doet hij u dan?
Oef….hij piekert zich suf, daar met zijn elleboog op zijn knieëen, hij moet die hele tocht door het hiernamaals maken voor zijn Beatrice…” brainstormde ik, “hoe krijgt hij dat gedicht geschreven?… hij heeft het zwaar, hij gaat zwoegend door het leven…”.
De man bleef me al die tijd indringend aankijken, maar begon zich geloof ik ook wat ongemakkelijk te voelen: zijn ogen werden een beetje vochtig en rood. Het werd ‘m denk ik allemaal iets te persoonlijk.
Het hondje trok.

GEEN DROMER

2014-04-30 19.07.15A
Dante als Denker in het Olympisch Kwartier, bovenin mijn boekenkast

Het is geen dromer, maar een schepper,” zei Rodin ooit in een brief over “zijn Dante”, de Denker. Het beeld staat ook op het graf van Rodin zelf.

Er zijn stemmen die zeggen dat Rodin zich voor zijn Denker heeft laten inspireren door een beeld Il Pensiaroso van Michelangelo. Zelf zie ik dat niet zo, denk dan nog eerder aan Michelangelo’s fresco van de piekerende profeet Jeremia in de Sixtijnse Kapel, maar ik denk ook dat Rodin voor zijn Denker het schilderijDante’s Dream” van zijn tijdgenoot Sir Joseph Noel Patton voor ogen kan hebben gehad, een Schotse schilder uit de “pre-Raphaellitische kunststijl” (Veel Pre-Raphaëlieten in de 19e eeuw schilderden Dante’s romantische liefde voor Beatrice (o.a. Gabriël Rossetti).
Daar zit Dante piekerend voorovergebogen, met middeleeuws mutsje op. Eenzelfde afhangend mutsje zien we bij de Denker van Rodin.

2014-04-28 11.59.41
Bookcover in mijn kast: Sir Joseph Noel Patton, 1852: Dante Meditating

2014-04-20 16.39.24

Ik zei de man, dat ik nog even naar de andere “Denker” op de Minervalaan wilde doorlopen.
Maar dat is geen Rodin, en geen echte Denker”, waarschuwde hij mij.
Maar wat het wel was en van wie, wist ie ook niet.

HAVERMANS

Dat niet iedereen met een hand onder zijn kin een Denker hoeft te zijn, bewijst onze “nepdenker” op de kruising Minervalaan/ Stadionweg.
Het blijkt een steenplastiek van “Een rustende Atleet” te zijn, something quite different, van beeldhouwer Jan Havermans. Uit 1941, lees ik online.

2014-04-20 2014-04-20 002 092
Rustende atleet, van Jan Havermans, 1941

Uit 1941..? denk ik, eenmaal thuis googelend. Werden er dan gewoon middenin de oorlog beeldhouwwerken op straat geplaatst, terwijl om de hoek in de Beethovenstraat en bij ’t Olympiaplein de Joden uit hun huizen werden gehaald?

Ik moet aan de “Kulturkammer” denken, waar Nederlandse kunstenaars lid van moesten worden vanaf 1942; ik lees dat Havermans met de kunstenaar Paul Citroen in 1933 de Nieuwe Kunstschool oprichtte, naar model van het modernistische Bauhaus. En dat die vernieuwende kunstschool hier tot 1941 heeft bestaan. Tja…, het Bauhaus moest in Duitsland van de Nazi’s ook dicht, als zijnde Entartete Kunst.

Hoe deze moderne ‘Rustende atleet’ hier in 1941 geplaatst is, moet ik ooit maar voor een nieuw blog uitzoeken. Misschien was ie wel met zijn atletische esthetiek “op-zijn-Leni-Riefenstahl’s” Arisch verantwoord?

UPDATE:
1941 is verkeerde informatie. Dat moet 1951 zijn, meldt Hans Havermans, kleinzoon van beeldhouwer Jan Havermans, mij. Hij reageert per mail op bovenstaand blog. Het beeld is een Gemeente Opdracht geweest van 26 april 1940”, schrijft hij. Het beeld is voor het eerst tentoongesteld in juli 1950 in Antwerpen tijdens een internationale beeldententoonstelling (nu Openluchtmuseum voor Beeldhouwkunst, park Middelheim).
April 1951 wordt het op het Minervaplein geplaatst.
Hans Havermans: “Wat Jan Havermans betreft, hij had vele Joodse leerlingen , waaronder bijvoorbeeld Benno Premsela en de ontwerper Otto Treuman, hij was overtuigd partij communist . De schrijver Theun de Vries is bij hem ondergedoken geweest. Ik denk niet dat hij geassocieerd zou willen worden met Leni Riefenstahl.”
(waarvoor excuus).
De Nieuwe Kunstschool sloot niet in 1941 maar in 1943 haar deuren.

scannen0355
Jan Havermans, met alpinopet, bij zijn beeld

Dit stuk is eerder verschenen op 1 mei 2014 op Facebook als column: https://www.facebook.com/notes/face-to-face-column-olympisch-kwartier/column-de-denkers-van-zuid/249386918578260

 

Dagje Hel

Christus afdalend in het Voorgeborchte van de hel. Houtreliëf eikenhout, 1515, Brabant/Rijnland. Rijksmuseum Amsterdam

Wat is er stil aan Stille Zaterdag, de zaterdag voor Pasen? Iedereen loopt zich uit de naad om boodschappen te doen. Het werd me pas duidelijk toen ik me op een dag met Paasiconen uit het Oosterse Christendom ging bezighouden. Vanwege mijn fascinatie voor Dante en zijn Divina Commedia.

Ik ben zo langzamerhand wel een Dantist, zoals dat in bepaalde kringen heet, een groot liefhebber van Dante’s verhaal over het Dodenrijk: de Zielenwereld, het Hiernamaals of zoals de Grieken zeiden: het Schimmenrijk, de Onderwereld.

Nu zal ik beloven en vooral proberen, u niet al teveel lastig te vallen met mijn Passie voor Dante, maar op Stille Zaterdag, een dag als vandaag, kan ik gewoon niet anders.
Want op Paaszaterdag verbleef Dante – in zijn verhaal over het Dodenrijk – een dagje in de hel, op zijn doortocht naar de hemel.

Dus please, sta mij voor 1x toe hier een tipje op te lichten van de sluier voor mijn fascinatie voor het Zielenrijk, waar we met Dante in belanden. Dan zal ik u de weken hierna proberen weer te vermaken met wat lichtere kost, wat aardsere zaken…over mijn gang naar de top van ABN Amro op de Zuidas bijvoorbeeld 😉

In het Rijksmuseum in Amsterdam zag ik op de afdeling Middeleeuwse kunst bovenstaande Westerse sculptuur: een deel van een oud altaarstuk. Het is een afbeelding, die “wij” in West-Europa niet vaak zien. Het is een Christus in Limbo, zoals dat heet, die op Stille Zaterdag – na de kruisiging op Vrijdag – afdaalt in het Dodenrijk (de hel) en daar bepaalde mensen redt, met zijn arm uitgestoken.
Kapot getrapte deuren van de hel onder zijn voeten.

Het is de uitbeelding van Paaszaterdag. De dag dat Jezus dood was.

anastasis
Anastasis, fresco 1310, Choraklooster, Kariye Camii, Istanbul. (Voór 1453 was dit Grieks, Constantinopel, Byzantium)

Het is een thema dat in Oost-europa veel vaker wordt uitgebeeld dan in West-Europa. Met Pasen houden Grieken, Serven, Russen, Syrisch-orthodoxen en Kopten de zgn. Paasicoon, de Anastasis – de herrijzenis – in de paasnacht omhoog, lopend in processie rondom hun kerken. Een keer was ik daarbij, toen ik met mijn Russische buurvrouw vanuit het Olympisch Kwartier de Oosters-orthodoxe kerk in de Amsterdamse Jordaan bezocht.

Het is altijd 1 en hetzelfde thema op de Paasicoon, in vele vele variaties geschilderd. Het is een Christus in het Dodenrijk, die andere (dode) zielen redt.

Anastasis, gefotografeerd in Heilige Bloedkerk, St. Petersburg, Rusland
Anastasis, gefotografeerd in Heilige Bloedkerk, St. Petersburg, Rusland

De afbeelding is gebaseerd op een verhaal, dat niet tot het officiële boek van de Bijbel is toegelaten, het Evangelie van Nicodemus.
Ooit vonden “ze” dat “we” het maar moesten stellen met 4 Evangelieverhalen, Matthäus, Marcus, Lucas en Johannes. Er waren ook maar 4 windrichtingen vond ene hoge Kerkome Ireneaus.
Maar er waren veél meer opgetekende verhalen over Jezus’ dood. De rest van de Evangelieverhalen werd echter apocrief genoemd Of zelfs afgewezen als Gnostiek, te mystiek.

In de iconenverering van het Oosten herken je die mystieke roots van het Christendom. En in de paasicoon bij uitstek, denk ik.
Het is immers NIET de aardse Jezus die centraal staat hier, niet de Jezus uit de Matthäuspassionen, zoals hier in het Westen deze dagen. Niet de Jezus van de Stabat Maters en Piëta-sculpturen, de Jezus aan het Kruis, met het accent op het Lijden als mens, op het Lijden van Maria, de moeder. Nee, in het Oosten gaat men aan dat Aardse voorbij.

Het Oosten is altijd mystieker (gebleven) dan het Westen. In het Oosten was men wel vertrouwd met dat Doden-en Zielenrijk. De grens tussen dood en leven werd bij de Oude Grieken anders ervaren, denk ik, dan bij de meeste nuchtere Westerlingen van tegenwoordig. In de Klassiek-Griekse Onderwereld leefden de doden, maar je kon ze soms ook opzoeken, zeg maar. Helden als Odysseus, Heracles, Orpheus en (bij de Romeinen) Aeneas die dat deden, kwamen er levend weer uit. Dit is de Oosterse mystiek die aan het Christendom vooraf gaat.

En Dante borduurt daar later in zijn Divina Commedia, over de zielen in het hiernamaals, op door. Dante kende zijn Klassieken! In hem valt westerse en oosterse cultuur en kennis samen.

Jean Delville – Dante Drinking the Waters of the Lethe (1919)

PASSIESPEL

Je kunt Dante op velerlei manieren lezen. Het is een gedicht op rijm, je kunt het zien als een middeleeuws minnedicht – in de traditie van de troubadours en hun jonkvrouwen – een grootse ode aan zijn Geliefde overleden Beatrice, die hij door de Dood heen, tot helemaal in de Hemel volgt. Als een Griekse held zou je kunnen zeggen.

Zandsculpturenfestival in Fiësole, zomer 2010
Zandsculpturenfestival in Fiësole, zomer 2010

Als een Odysseus of een Aeneas of een Orpheus dwaalt Dante door het Schimmenrijk heen. Hij heeft het ervoor over om voor Beatrice (eerst) door de hel te moeten, om haar uiteindelijk te kunnen bereiken.
Wat ik allemaal niet moet meemaken“, lijkt hij te willen zeggen: “Ik moet die hele hel door, om mezelf te kunnen verbeteren en haar waardig te zijn.”  Soms is er nog een lange weg te gaan, aldus Dante.

Maar behalve een middeleeuws minnedicht, is het ook een soort middeleeuws Passiespel rond Pasen. Want Dante laat zijn verhaal afspelen in de Goede Week van 1300.

Dante en Vergilius
Dante en Vergilius, detail, Botticelli, 1482
Dante ziet God, canto 28, Giovanni di Paolo, 1445

Het gedicht begint op de avond van Witte Donderdag.
Goede Vrijdag daalt hij, m.b.v. Vergilius – zijn geliefde Romeinse dichter die over Aeneas in de Onderwereld schreef – af naar de Hel en blijft daar tot en met Paaszaterdag.

Paaszondag doorloopt hij de Louteringsberg t/m de dinsdag na Pasen. Woensdag na Pasen vertoeft hij in de Hemel en ziet God. Dan ontwaakt hij uit zijn Hiernamaalsvisioen.

Hij heeft zijn gedicht een “poema sacro” genoemd, een heilig gedicht.
Net als Christus verkeert Dante op Paaszaterdag in de hel.
Sommigen spreken wel over het Evangelie van Dante. En de Nijmeegse theoloog Jacques Janssen, tevens Dante-vertaler, schrijft:

“Er loopt een scheur door de hel, van boven naar beneden, zichtbaar in aardverschuivingen en ingestorte bruggen. Ze zijn het gevolg van Christus’ nederdaling na zijn dood”. (“Mijn komedie: Hel”, 1999)

"Still" uit een puppetmovie, 2007 Dante's Inferno, Sandow Birk. De vinger is een verwijzing naar Christus.
Moderne “Still” uit een puppetmovie, 2007 Dante’s Inferno, Sandow Birk. Canto 4: Christus’ Nederdaling in Limbo.

Paaszaterdag. Dit mysterieuze Hel-en Onderwereld-gegeven wordt tot op de dag van vandaag nog steeds herdacht in de Geloofsbelijdenis, als Christenen de tekst opzeggen, die in 325 na Chr. is vastgelegd in het Credo van Nicene:
Ik geloof in God de Vader (-), en in Jezus Christus (-), die geleden heeft onder Pontius Pilatus, Is gekruisigd, gestorven en begraven, Nedergedaald ter Helle”(-).

Werkelijk nooóóit bij stilgestaan, dacht ik toen ik daar voor t eerst achterkwam tijdens mijn Dantestudie.

En al gelooft u hier allemaal geen ene moer van, van die zielen en een Hiernamaals, toch heeft u Paaszondag vast een speciale maaltijd voorbereid. En zal ik maar zeggen, ter geruststelling na al deze zware kost: “dan wens ik u dit weekend nog een prettige voortzettting van uw paasmaaltijd…met eieren enzo”.