Het vuur van de goden

Jan_Cossiers_-_Prometeo_trayendo_el_fuego,_1637
Prometheus draagt het Olympisch vuur, Jan Cossiers, 1637 – Pradomuseum

Het vuur is aan. Het Olympische vuur. Via zonnestralen werd eind april de fakkel ontstoken in het Griekse stadje Olympia, op weg naar de Olympische Spelen in Rio de Janeiro, augustus 2016.
Actrices, gekleed als priesteressen, verrichtten het ritueel in het voormalige heiligdom uit de Oudheid, Olympia: daar waar de Olympische Spelen ooit gehouden werden ter ere van oppergod Zeus (zie: videolink, onderaan).

media_xll_3752014
Olympia,  ceremonie 21 april 2016: het vuur komt van de zon ©AP

Bij de eerste Spelen – 776 voor Christus – was er nog geen fakkel, geen estafetteloop en geen openingsceremonie met het ontbranden van het Olympische vuur. Wel brandde er bij dit soort ceremonieën ter ere van de Goden het vuur van godin Hestia, het haardvuur dat altijd brandende gehouden moest worden.

De fakkel werd pas later bedacht. In navolging van de Griekse mythe over de reus Prometheus, die het vuur van de Hemelgoden stal van de hoogste berg van Griekenland, de Olympus, en het – verborgen in een opgerold venkelblad – naar de mensen op aarde bracht. Trots staat de reus naast de ingang van het Olympisch Stadion met de fakkel in zijn hand.

In Amsterdam hebben we zo zomaar twee reuzen als standbeeld, de gebroeders Atlas en Prometheus. Atlas staat als Hemeldrager bovenop het Paleis op de Dam (hij moest de hemel op zijn nek dragen van Zeus) en zijn broer Prometheus – de Vuurbrenger – staat in Zuid. Twee reuzen – Titanen, halfgoden – die volgens de Oude Grieken tussen de mens en de goden bemiddelden. (Zie ook column over Atlas: “Amsterdam: een wereldbol”).

DSC04335
Het standbeeld van Prometheus met fakkel; Stadionplein, naast de marathontoren, waar in 1928 voor het eerst Olympisch Vuur ceremonieel werd aangestoken.

In het Grieks zeggen ze dat het Olympische vuur niet wordt aangestoken, maar wordt aangeraakt door de toorts, zo leer ik uit een VPRO-radiodocumentaire uit 2004 over het ontstaan van het Olympische Vuur, van sporthistoricus Jurryt van de Vooren. Dat vind ik een nogal interessant taalkundig detail, moet ik zeggen: “aangeraakt worden”. Het doet me direct denken aan het vingertje van Michelangelo in de Sixtijnse kapel: het vingertje van God waarmee Adam werd aangeraakt en tot leven kwam.

Dat dat geen gekke associatie is, merk ik, als ik me voor deze column verder verdiep in de mythe van Prometheus, die veel en veel verder blijkt te gaan dan het (letterlijk) brengen van het vuur van de berg Olympus naar de aarde.

Creation_of_man_Prometheus_Berthelemy_Louvre_INV20043_n2-1
Plafondschildering Louvre: Prometheus schept de mens; Jean-Simon Berthélemy (1745-1811), Jean-Baptiste Mauzaisse (1784-1844)

Het meest bekend is de letterlijke interpretatie van de mythe: Prometheus steelt het vuur – opgerold in een venkelblad –  van de berg Olympus omdat hij de mens wil uitrusten met meer macht. Het vuur van donder en bliksem had altijd bij de Hemelgoden gehoord. Maar Prometheus wil, als halfgodenzoon, de mens minder afhankelijk van de weergoden maken. Met vuur en techniek kan de mens tot verdere beschaving komen.
Maar het verhaal begon ermee, volgens sommige auteurs van de mythe, dat Prometheus zelf in opdracht van Zeus de eerste mens had geschapen. Uit klei.

Scheppingsverhaal

Het verhaal over het ontstaan van de mens uit klei is een oeroud esoterisch scheppingsverhaal, dat in diverse culturen voorkomt en ooit in de Griekse mythologie bij de reus Prometheus terecht is gekomen, maar ook via de mystieke Kabbala in de Joodse Thora en het eerste bijbelboek Genesis en zo via de Joodse traditie in het latere Christendom (Oude Testament, deel 1 uit de Christelijke bijbel).
In het Hebreeuws zijn de woorden “mens” (Adam) en “aardbodem” (Adama) verwant aan elkaar.
Genesis 6:4: “Er leefden toen en ook later nog reuzen op aarde. Het waren de kinderen die de godenzonen bij de dochters van de mensen gekregen hadden. Zij staan als de beroemde helden van de oudheid bekend“.
PROM-367
Sf-film Prometheus, 2012

In 2012 speelde de science fictionfilm Prometheus hier mooi op in. In de film blijkt de reus Prometheus afkomstig te zijn van een andere planeet, die achterblijft op aarde en die zijn DNA aan de mens geeft.

Prometheus als schepper van de mens werpt – wat mij betreft- een verrassend ander licht op het hele Vuurbrengers-thema.
Wil je de Griekse mythes doorgronden dan moet je op zoek gaan naar de ziel van het verhaal, de symboliek, zegt de Franse classicus prof. Jean-Pierre Vernant, in zijn boek “De wereld, de Goden, de Mensen“. Prometheus is dan de brenger van het goddelijke vuur naar de aarde. Oftewel: Prometheus brengt de goddelijke vonk en het leven, geeft de mens zijn onsterfelijke ziel.
prometheussarco_center
Relief sculpture Prometheus, creating man. Roman, 3rd century CE. Rome, Capitoline Museums (Palazzo Nuovo).

Op tal van marmeren reliëfs op Romeinse sarcofagen wordt juist dit aspect van de Prometheus-mythe afgebeeld. Prometheus’ vuurfakkel krijgt op die manier wel een heel andere betekenis!

Opvallend is dat wij vooral het letterlijke aspect van de mythe lijken te hebben onthouden, Prometheus als vuurdrager, niet zozeer als vuur-géver. Wellicht komt dat doordat het Grieks-mythologische scheppingsverhaal in de loop der eeuwen verdrongen werd door de opkomst van het (Grieks-orthodoxe) Christendom en het scheppingsverhaal uit Genesis. (Zie ook mijn column  “Onsterfelijke appels” over de appels van de Griekse Hesperiden en de latere Adam en Eva-appelmythe uit de bijbel).

Olympisch Vuur

Ook de Olympische Spelen zelf werden verdrongen. Door opkomst van het Christendom verdwenen eeuwenlang de Spelen, als zijnde een heidense eredienst voor Zeus.
Pas in 1896 kwamen de Olympische Spelen weer terug (ontdaan van elke religieuze context). In 1928 sprak de confessionele pers in Nederland nog schande van dit “heidens spektakel” en werd mede vanwege het sporten op zondag overheidssubsidie voor de Spelen in Amsterdam onthouden. Dat de Spelen in 1928 toch konden doorgaan, komt puur door een grootschalige collecte onder het volk, ter financiering van het spektakel. Architekt Jan Wils van het Stadion, die ook de marathontoren ontwierp met voor het eerst de vuurschaal bovenin, moet deze noviteit voor het Olympische Vuur bewust zo ontworpen hebben: een heidens spektakel? Dan ook: heidens vuur!
12096385_10206711190691798_707531947699330875_n
Prometheus vanaf 1947 tot de renovatie in 2000, op de tribune binnenin het Olympisch Stadion.

4 mei

DSC04328
4 mei herdenking, 2015

Het standbeeld van Prometheus als fakkeldrager staat sinds 1947 in Amsterdam. Hier wordt tegenwoordig op 4 mei de Nationale Sportherdenking gehouden. Het Nederlands Olympisch Comité had na W.O. II opdracht gegeven tot een oorlogsmonument bij het stadion.
Met het standbeeld blijkt men vooral de opstandige kant van Prometheus te hebben willen uitdrukken. Volgens de kleindochter van de beeldhouwer Fred Carasso (1899-1969) werd in 1947, aldus informatie van het Olympisch Stadion, Prometheus gezien als een soort verzetsheld: hij kwam in opstand tegen het heersende gezag (de Olympische goden) toen hij de mens van vuur voorzag. nationaal-committee-4-en-5-meiHet scheppen van de mens was keurig in opdracht van Zeus gegaan, maar de mens vuur geven was tegen diens zin geweest: Prometheus stal het vuur van Zeus, zodat de mens zich onderscheiden kon van andere levende wezens op aarde en macht kreeg, ook ten opzichte van de goden. Met het vuur kon de mens zelf creëren (techniek).

Het vuur bracht zo ook vrijheid. ‘Deze daad van verzet was uiteraard al geschikt als onderwerp voor een oorlogsmonument.’  schreef Deirdre Carasso in 2003, aldus informatie van het Stadion, in het tijdschrift Amstelodamum over het kunstwerk van haar grootvader. Daarnaast constateerde ze dat de symboliek van de vlam soms ook bij andere oorlogsmonumenten een rol speelt: ‘Het niet te doven vuur van verzet, het vuur als vrijheid, als een gloed waardoor het kwade wordt verteerd, en het vuur als teken van hoop en licht.”

De fakkel wordt vaker als vrijheidssymbool gebruikt. Het Vrijheidsbeeld in Amerika draagt een fakkel. En we zien de fakkel terug in het logo van het 4 -5 mei comité. Morgen, 3 mei, arriveert de Olympische fakkel in Brazilië. Overmorgen, 4 mei, wordt om 10.30 uur bij het Olympisch Stadion bij het beeld van Prometheus stilgestaan.
Geef de fakkel door. Het vuur is aan.


One thought on “Het vuur van de goden”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s