Kaddish voor een buurt

Een knettersaaie buurt” noemde ondernemer Niels Wouters van het nieuwe trendy restaurant Citroen in de Citroëngarage op het Stadionplein laatst de Stadionbuurt. Het Parool kopte groot.

Parool, 10 april 2015
Parool, 10 april 2015

Wouters, half dertig, eigenaar van diverse hippe horecagelegenheden: “Een afschuwelijke buurt. Knettersaai. Het is hier zo dood als een pier. Dat het gebouw hier staat is vooral jammer voor het gebouw“.

Er gebeurt werkelijks niets bijzonders in de Stadionbuurt” stemt een andere “hipster” in online en is blij met de culinaire nieuwe ‘hotspots’ Baut Zuid en Citroen op het Stadionplein met hun roze en witte metalen stoeltjes, bijzondere “drinks with a twist”, “street-art-murals” en DJ-afterparties.

9200000000029404Tja, denk ik dan. Maar wel een buurt met op elke straathoek een levende historie van zo’n 100 jaar! Tis maar of je er oog voor hebt, oor voor hebt, hart voor hebt.
Allereerst Olympische Historie. Maar ook gewone-mensen-historie, uit ongewone oorlogsjaren, opgetekend door schrijvers als Heere Heeresma (1932-2011), opgegroeid rond de Olympiaweg, 8 jaar toen de oorlog uitbrak, die met zijn literatuur een eerbetoon wilde brengen aan zijn verdwenen buurtgabbers uit de oorlog: een “kaddish“: een joods gebed in de synagoge voor de rouwenden.

Lijn 16 in Stadionstraat = nu EOSstraat
Lijn 16 in Stadionstraat = nu EOSstraat

“Lonneke…we waren aan het spelen op een zaterdagmiddag. Toen zei ze: oja, zei ze, voor ik het vergeet, maandag ben ik er niet meer.”
“O, ga je verhuizen?”
“Ja, we gaan allemaal weg, met elkaar.”
“Ik vroeg: Waar ga je dan naartoe?”
“Ze zei: We moeten daar bij de halte van het Amsterdams Lyceum bij lijn 16 staan, ’s morgens om half zes”.

Soms marcheert er een colonne Waffen-SS zingend over de Stadionweg: “Die Fahne hoh, die Reihen fest geschlossen”; trekt zomers een cohorte soldaten van de Wehrmacht over de Olympiaweg, met ontbloot bovenlijf zingend op weg naar het Mirandabad: “Blonde Gretchen heeft een hart van Stacheldraht“. Ook de NSB klinkt in de buurt: “De wil wordt daad, aan ons de straat, voor NSB houzee!”

Heeresma brengt het allemaal tot leven. De foute buurtslager Roelofzen, wiens zoons bij de HitlerJugend zijn, met wie hij een keer meeglipt het Olympisch Stadion in, naar een boxwedstrijd van Wehrmachtsoldaten.
De Wehrmacht, die het Amsterdams Lyceum heeft bezet, de Kriegsmarine die in een villa in de Olympiastraat is ingetrokken. De koperen kerkklokken van de Willem de Zwijgerkerk, die worden afgevoerd naar Duitsland, om er kogels van te maken. Banketbakkerij Maison Kiebert op de Marathonweg – nu Café Kiebert –  waar hij suikervrij gebak voor zijn tante koopt.

Een jongen, in korte broek met afzakkende kniekousen, is hij, gefascineerd door de vliegtuigen boven zijn hoofd op weg naar Schiphol. In de buurt pikt hij de streetlanguage van zijn tijd op: het Jiddisch, vol Oost-Europese en Duitse accenten van immigranten. Nieuw-Zuid was in de jaren ’30 volgestroomd met gevluchte joden uit het Oosten. En Heere weet van zijn vader, die godsdienstleraar is, veel van het Jodendom.

Eén voor éen brengt Heeresma ze tot leven:

Olympiaplein 20 juli 1941
Olympiaplein 20 juli 1943: joden gaan op transport
  • Lonneke Fajgenbaum
  • Zijn gabber Eli en diens tweelingzus Naomi van de Olympiakade, bij wie hij zaterdags de “sjabbes” doorbracht en die hij ziet worden afgevoerd met kussenslopen vol bagage
  • Zijn buren, de familie Gomperts, die maar niet gaan onderduiken omdat ze denken dat t wel goed komt. Totdat ze in Bergen-Belsen belanden
  • Roza Taitelbaum, die vraagt of ze met hem mag trouwen, zodat zijn naam op hun deur komt te staan “en dan ben ik veilig” zegt
  • Monne uit de Watteaustraat, afkomstig uit Litouwen, die al aardig Nederlands spreekt en waar “prachtig meubilair” staat tussen allemaal dozen en koffers
  • schooljufrrouw Sara De Wilde, die ook plots een gele ster draagt en afscheidneemt met de woorden: “Nou kinderen, tot na de oorlog dan maar
  • Esther Moritz, met wie hij kauwgombal kauwend door de buurt struint, totdat er ook bij het bankje op het Minervaplantsoen een bordje staat “Voor Joden verboden”
  • schoolgenootje Kiki Epstein, die “ganz mesjogge” doet
  • Mosje Ansinger op de Stadionweg, waar hij met electrische treintjes speelt in een huis vol mahonie, kristal en mooie voorwerpen, totdat ineens het naambordje verdwenen is en vreemden de deur opendoen, terwijl Heere nog wel “het mooie met parelmoer ingelegde tafeltje” in de hal ziet staan. Hij wordt weggejaagd.
  • Judith, waarmee ie voor t eerst zoent
  • Käthe Schlesinger uit de Hectorstraat, afkomstig uit Berlijn, die door zijn ouders wordt gestimuleerd om onder te duiken
  • Rozèle Raskower van het Raphaelplein, voor wie hij – als ze onderduikt – soms een joods boek steelt uit de studeerkamer van zijn vader en –  in krantenpapier verpakt – onder een tegel legt, in een poort bij de Jan van Goyenkade: tot op een dag het vorige boek er nog ligt
  • Of meneer Vijg, illegaal vluchteling uit Hitler-Duitsland, die elders is ondergedoken, maar door Heere soms moet worden opgehaald van zijn moeder om bij hen te komen eten, totdat hij op een dag voor niks komt: “Meneer Vijg was als in rook opgegaan“.
  • Zo ook de joodse onderduiker Johan Hiegentlich in het huis van de Heeresma’s zelf

Zij allen, hij ziet ze niet weerom.

N.a.v. zijn boek “Een jongen uit Plan Zuid” maakte Heeresma in 2003 voor het VPRO-radioprogramma De Avonden vier wandelingen door de Stadionbuurt met journalist Anton de Goede, uitgezonden als: “Monologen uit het bijna toen“, waarin hij vertelde over hun onderduiker:

DSC04314Ze staan tijdens het radioprogramma stil voor de fietsenwinkel op de Marathonweg, al bijna een eeuwlang een fietsenstalling/reparatie/handel, waar in de oorlog ene Jongsma als eigenaar inzat.

Jongsma zat ook in het verzet. Hij kwam wel eens bij ons met bonkaarten en stamkaarten. Daardoor kende hij Johan Hiegentlich die bij ons ondergedoken zat.

Op een bepaald moment komt Johan Hiegentlich bij Jongsma en zegt: ik heb ogenblikkelijk een fiets nodig, ik moet even vlug ergens zijn.
Zegt Jongsma: ik heb een fiets die op slot staat, die is van een foute inspecteur van politie, die komt over anderhalf uur terug, zorg dat je over een uur terug bent, anders heb je problemen.

Toen Johan Hiegentlich terugkwam stond hier neuriënd die foute politieman te wachten. Die heeft hem meteen meegenomen naar de Euterpestrasse, nu de Gerrit van der Veenstraat, naar de SD die daar in een school was gevestigd.

In dat gebouw waren twee elektriciëns bezig, eén van hen zat ook in het verzet. Die heeft Hiegentlich zien binnenbrengen. Hij is ’s avonds naar ons toegekomen.
Hij zegt: ze hebben hem verhoord op een gruwelijke manier. Ik heb hem horen jammeren, huilen, genade smeken, alles.
En nou het wonder! Die hypernerveuze overgevoelige jongen heeft geen woord gezegd, want anders had ik hier niet gestaan”.(-). 

De Deutsche Sicherheitsdienst in de Euterpestraat = nu Gerrit vd Veenstraat
De Deutsche Sicherheitsdienst in de Euterpestraat = nu Gerrit vd Veenstraat

De VPRO: “als Hiegentlich had doorgeslagen, dan waren ze naar uw ouderlijk huis gekomen en was het hele gezin meegenomen”?.

Heeresma: “Dan ging je naar Neuengamme of zo, dat soort speelterreinen“.

Diezelfde avond werd de joodse onderduiker van de Heeresma’s naar het C.S. gebracht, waar een goederentrein klaarstond.

“(-) Dat is hier gebeurd.” Aldus Heere Heeresma, staand op de Marathonweg, voor wat al een eeuwlang een fietsenhandel is.

Inderdaad.
Een doodsaaie buurt. Er gebeurt niets bijzonders.

  • Heere Heersema: Een jongen uit Plan Zuid, 2005
  • Heere Heeresma: Kaddish voor een buurt, 2013
zie ook mijn blog: What’s in a name:

5 gedachten over “Kaddish voor een buurt”

  1. Goed en degelijk stuk Marion. Laat die meneer mrt z’n bijzondere drinks en metalen stoeltjes de hik krijgen. Die prachtige Citroën gebouwen blijven gelukkig behouden. Ze behoren absoluut bij de Stadionbuurt, waar ook ik geboren en opgegroeid ben.

    Liked by 1 persoon

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s